ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ : ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਚ ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ’ਚ ਕਦੋਂ ਹੜ੍ਹ ਆਵੇਗਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਓਵਰਫਲੋਅ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ’ਚ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਬੰਧਤ ਡਰੇਨੇਜ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਰਹੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਡਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹਪੁਰਕੰਢੀ ਡੈਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਾਧੋਪੁਰ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜ਼ਿਲਾ ਪਠਾਨਕੋਟ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਜਦ ਜ਼ਿਲਾ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੈਨੀਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸ ’ਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਉੱਜ ਦਰਿਆ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿੰਗਾਰਵਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਨਾਲੇ ਵੀ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ’ਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ’ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ’ਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਹਾਅ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੈਨੀਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ’ਚ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਮਕੌੜਾ ਪੱਤਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ’ਚ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵੀ ਦਰਿਆ ’ਚ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ।
ਜੈਨੀਪੁਰ ਕੋਲ ਲੱਗਭਗ 400 ਕਰੋੜ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਡੈਮ ਅਜੇ ਵੀ ਬੇਯਕੀਨੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਚ
ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ’ਚ ਵਗਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ’ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਢੀ ਡੈਮ, ਜੋ ਕਿ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਡੈਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਝੀਲ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਨਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੱਗਭਗ 400 ਕਰੋੜ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਜੈਨੀਪੁਰ ਨੇੜੇ ਇਕ ਡੈਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਡੈਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਡੈਮ ’ਤੇ ਇਕ ਸੜਕ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ।
ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਡੈਮ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਵੀ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ’ਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ’ਚ ਅਸਫ਼ਲ
ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ’ਚ ਸਾਲਾਨਾ ਹੜ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁੱਜਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਦੇ ਪਾਰ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਹਾਜੀਪੁਰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤੀ ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਢਲਾਣ ’ਤੇ ਹੈ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਟਿਆ ਨਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਹੋਇਆ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ
ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ’ਚੋਂ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸੇ ਇਕ ਨਾਲਾ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਿਆ ਨੇ ਹੁਣ ਇਸ ਨਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਈ ਰਸਤਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।
ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ’ਤੇ ਖ਼ਰਚੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੰਧ
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ’ਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਪਰ ਅਤੇ ਸਟੱਡਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸਾ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਟੱਡ ਅਤੇ ਸਪਰ ਹਰ ਸਾਲ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਾਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ’ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੈਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ
ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਲਈ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਕਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸ ਜਲ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਧੁੱਸੀ ਡੈਮ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੜ੍ਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਬਣਾਉਣ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਹਨ।
ਲੋਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਡਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ
ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ’ਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਡਰ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੜ੍ਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਲਾਏ ਜਾਣ।