ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਪੇਮੈਂਟ ਸਿਸਟਮ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਪੇਮੈਂਟਸ ਇੰਟਰਫੇਸ (UPI) ਨੇ ਸਫਲਤਾ ਦੇ 10 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ ਆਰਬੀਆਈ (RBI) ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਗਵਰਨਰ ਰਘੂਰਾਮ ਰਾਜਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਅੰਕੜੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਜ 45 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ UPI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਰਚ 2026 ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ UPI ਨੇ 22.64 ਬਿਲੀਅਨ (2264 ਕਰੋੜ) ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕੀਮਤ 29.52 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਰਹੀ।
ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ (ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਜੈਕਸ਼ਨ ਵੋਲਯੂਮ):
ਦਸੰਬਰ 2016: 2 ਮਿਲੀਅਨ
ਨਵੰਬਰ 2018: 524.94 ਮਿਲੀਅਨ
ਅਕਤੂਬਰ 2020: 2,071.62 ਮਿਲੀਅਨ
ਅਗਸਤ 2025: 20,008.31 ਮਿਲੀਅਨ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਈਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ:
UPI ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਹਿਮ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲ ਸਕੇ:
UPI Autopay (2020): ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭੁਗਤਾਨਾਂ (Recurring payments) ਲਈ।
UPI Lite (2022): 1,000 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਪਿੰਨ (PIN) ਤੋਂ ਵਰਤੋਂ।
UPI Lite X (2023): ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਫਲਾਈਨ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ।
UPI Circle (2024): ਟ੍ਰਾਂਜੈਕਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ (Delegate) ਦੀ ਯੋਗਤਾ।
UPI Reserve Pay (2025): ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ ਦੀ ਲਿਮਿਟ ਨੂੰ ਬਲਾਕ ਕਰਕੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ।
ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਕਮੀ
ਰਿਕਾਰਡ ਵਾਧੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, UPI ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2023-24 (FY24) ਵਿੱਚ ਇਹ 56.56% ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ 2025-26 (FY26) ਵਿੱਚ ਇਹ 30% ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਮਰਚੈਂਟ ਡਿਸਕਾਊਂਟ ਰੇਟ' (MDR) ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ UPI ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਐਪ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬੈਂਕ-ਟੂ-ਬੈਂਕ ਪੈਸੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੁਪੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ ਰਾਹੀਂ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਤੱਕ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।